Etnostyq kóshi-qon: búgin jáne erteń

  Elimiz táýelsizdik alǵannan bergi júzege asqan ıgi isterdiń biri – álemniń ár túkpirindegi qazaq qandastarymyz­ben baılanys ornatyp, olardyń atajurtqa oralýyna keń jol ashýymyz boldy. Bul máselege Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev árqashan da aıryqsha kóńil bólip keledi. Iаǵnı, Elbasy memleket tizginin qolyna alǵan alǵashqy kúnnen bas­tap alys-jaqyndaǵy aǵaıyndardyń basyn qosýǵa belsene kiristi. Sonyń nátıjesinde 1992 jyly Almaty qalasynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy uıymdastyryldy. Bul Quryltaıda Elbasy kó­­lemdi baıandama jasap, ata­mekenniń esigi syrt jerlerdegi aǵa­ıyndarǵa árkez ashyq ekendigin atap aıtty. Osyǵan oraı, syrt jerlerdegi qandastarymyzdyń Qazaqstanǵa kóptep kóship kelýine, ıaǵnı etnostyq kóshi-qonǵa baılanysty naqty is-sharalar qolǵa alyndy. Osynyń arqasynda búgingi tańda atamekenge 1 mln.-ǵa jýyq qandastarymyz oralyp, elimizdiń áleýmettik-eko­nomıkalyq, mádenı-rýhanı damýyna ushan-teńiz úles qosýda. Aldaǵy ýaqytta da bul kósh jalǵasa berýge tıis. Álem qa­zaq­­­­tarynyń Astanada ótken soń­ǵy tórtinshi quryltaıynda da El­basy bul jóninde tıisti oryn­dar­ǵa naqty tapsyrmalar bergen bolatyn. Sodan beri Elbasynyń bul tapsyrmasy oıdaǵydaı oryndalyp kele jatqan edi. Áıtse de, sońǵy kezde etnostyq kóshi-qon jóninde biraz qıyndyqtar da týyndaı bastady. Buǵan naqty úsh mysal keltireıik. Birinshi – qaıta oralatyn qan­dastarǵa Qazaqstanda turaqty turýǵa ruqsat berý máselesi. Eli­mizdiń Ishki ister jáne Syrtqy ister mınıstrlikteriniń bekitken qazirgi ereje-tártipterine sáıkes, sheteldik qazaqtar turaqty turýǵa ruqsat alý úshin birneshe qu­jat jınap, ótkizedi. Solardyń eń bas­tylarynyń biri – burynǵy turǵan eliniń quzyretti organy kýálandyrǵan sottylyǵynyń joq ekendigi týraly anyqtama. Biraq munyń biraz qıynshylyqtary bar. Mysaly, Qytaıdaǵy aǵa­ıyn­dar mundaı anyqtamany alý óte qıyn, tipti, múmkin emes deıdi. Eń bastysy, alǵan kúnde de ol anyqtamany kýálandyrý úsh­in mindetti túrde Beıjińge ne Shanhaıǵa barý kerek. Basqa jerde ol anyqtamany eshkim de kýá­landyrmaıdy. Qytaıdyń Shyńjań ólkesinde turatyn qarapaıym qazaq sonaý bir qıyrdaǵy Beıjiń men Shanhaıǵa baryp, sottylyǵy joq degen anyq­tamany kýálandyryp ákele ala ma? Oǵan shamasy, qarjysy jete me? Bul – óte kúmándi másele. Jalpy, sońǵy 20 jylda Qy­taıdan Qazaqstanǵa 100 myńǵa jýyq aǵaıyn qonys aýdardy. Biraq, olardyń eshqaısysy da atajurtqa jetý úshin eń aldymen bir qıyrdan qujat jınap, osynsha áýrege túsken joq edi. Tip­ti, mundaı talap shekarany tars jaýyp otyrǵan keshegi Ke­ńes Odaǵynyń kezinde de bolmaǵan. Al sonda búgingideı táýelsizdikke qol jetkizip, búkil álem tanyǵan memleket bolǵan kezimizde, atajurtqa bet burǵan aǵaıyndy áýre-sarsańǵa salatyn mundaı ereje-talapty kim oılap shyǵarǵan? Bul túsiniksiz. Tek osy­nyń saldarynan Qytaıdaǵy aǵaıyndardyń Qazaqstanǵa tu­raqty turýǵa kelýi barynsha azaıatyny anyq. Ekinshi másele – qaıta oralatyn qandastarǵa azamattyq berý jóninde. Bul da jyl ótken saıyn qıyndap barady. Mysaly, buryn atajurtqa kelgen boıda turaqty turýǵa qa­­jetti qujattaryn daıyndap, oǵan qosa burynǵy turǵan eliniń tólqujatyn ótkizip, Qazaqstan azamattyǵyna ońaı qol jetkizetin. Al qazir alystan kelgen aǵaıyn eń aldymen oralman mártebesi men yqtııarhat alady. Sodan ke­ıin azamattyqqa qujat ótkizip, Qazaqstan azamattyǵy berilgeni týraly Prezıdent Jarlyǵyn kútedi. Sodan belgili bir ýaqyttan keıin Jarlyq ta shyǵady. Buryn alystan kelgen qandasymyz mun­daı Jarlyq shyqqan boıda kóshi-qon polısııasyna baryp, Qazaqstan azamatynyń jeke kýáligin eshqandaı yń-shyńsyz birden alatyn. Al qazir bul da barynsha qıyndaǵan. Iаǵnı, qoldanysqa engen sońǵy ereje boıynsha Qazaqstan azamattyǵyna qabyldanǵan qandasymyz otyz kún ishinde ózi buryn turǵan el­­diń ókiletti organyna, ıaǵnı el­shiligine baryp tólqujatyn ótkizip, ol jaqtaǵy azamattyqtan shyqqandyǵy týraly anyqtama ákelý kerek. Eger bul merzimde úl­germese, ákimshilik quqyq bu­zýshy retinde jaýapqa tartylady. Bul jó­ninde oblystyq kóshi-qon polısııasy basqarmasy qandastardan arnaıy mindetteme jazdyrtyp alady. Biraq, mundaı anyqtama alý da óte qıyn. Mysaly, biz biletin shet­ten kelgen bir qandasymyz tólqujatyn ótkizip, azamattyqtan shyǵarý týraly ótinishin О́zbek­stan Respýblıkasynyń Qazaq­standaǵy elshiligine bıylǵy jyl­dyń naýryz aıynda ótkizgen, al onyń jaýabyn aldaǵy jyldyń mamyr aıynda almaqshy. Demek, tıisti anyqtamany bir aı ishinde eshqashan da ala almaıdy, soǵan baılanysty ol qazir ákimshilik quqyq buzýshynyń qataryna qo­sylyp, endi óziniń qandaı jazaǵa tartylatynyn kútip otyr. Jáne tańǵalarlyǵy, mundaı qandastarymyzdyń Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵy boıynsha Qazaqstan azamaty, al qo­lyndaǵy tólqujaty boıynsha О́zbekstan azamaty, al sonda má­selesi birjaqty sheshiletin bir jyl­ǵa deıin ol kisi ne isteıdi, qaı eldiń azamatymyn dep júredi – ony ózi de túsinbeıdi. Muny, tipti, Ishki ister mınıstrligi men onyń quramyndaǵy kóshi-qon polısııasy basqarmasyndaǵylar da bilmeıtin bolsa kerek. Bul jóninde jáne bir qıyn másele bar. О́zbekstannan kelgen qandasymyz álgindeı anyqtama alý úshin О́zbekstan elshiligine konsýldyq tirkeýge turýǵa ár adam basyna 10 myń teńge, al azamattyqtan shyqqandyǵy týraly anyqtama alý úshin 110 AQSh dollary kóleminde, ıaǵnı ortasha mólsherde 150 AQSh dollaryndaı tólemaqy tóleıdi eken. О́zbekstandaǵy qandastarymyzdyń bári derlik kópbalaly, sondyqtan olar otbasy músheleriniń árqaısysyna álgindeı aqsha tóleı ala ma? Onyń ústine, olardyń birazy sonaý Mańǵystaý, Aqtóbe sııaqty alys oblystarǵa ornalasqan, sondyqtan tólqujatyn tapsyrý úshin Almatydaǵy О́zbekstan Respýblıkasynyń elshiligine qalaı keledi, sharýasyn qaıtip bitiredi? Qazir oralmandarǵa úı de, eshqandaı qarjylaı járdemaqy da berilmeıtini belgili, sondaı jaǵdaıda olar qujat jınap ótkizýge qajetti tólemaqy men jol júrý shyǵyndaryn qaıdan tabady? Bul suraq ta etnostyq kóshi-qon máselesimen tikeleı aınalysatyn Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi men Ishki ister mınıstrligin onsha oılandyrmaıtyn sııaqty. Jáne bir máselege toqtala ketýge májbúrmiz. Joǵaryda aza­mattyqtan shyǵý úshin ár aǵaıyn sheteldiń elshilikterine 150 AQSh dollary mólsherinde tólemaqy tóleıtinin aıttyq. Demek, bizdiń elimizge 1 myń qandasymyz kelse, olardyń qujat­taryn retteýge syrt jerlerge 150 myń AQSh dollary kóleminde qarjy shyǵady. Al sonda Qazaqstandaǵy etnostyq kóshi-qon ózimizge emes, eń aldymen shetelderdiń paıdasyna jumys isteı me? Bul da – naqty jaýapty qajet etetin másele. Osyǵan oraı jáne bir saýal týyndaıdy. Sońǵy jıyrma-jıyrma bes jylda Qazaqstannan syrt jerlerge 3-4 mıllıondaı halyq kóship ketti. Qazir olardyń bári ózge elderdiń aza­mattyǵyn qabyldaǵan. Mine, osy san mıllıon halyqtyń bir de bireýi Qazaqstanǵa qaıta kelip, sottylyǵy týraly kýálandyrǵan anyqtama surady ma? Qazaqstan azamattyǵynan shyǵý úshin bir tıyn aqsha tóledi me? Bizdiń bu­ǵan da kúmánimiz bar. Al sonda ózge elderdiń eshqaısynda joq álgindeı talaptardy biz qaıdan oılap tapqanbyz? Mine, osy aıtylǵan jaǵ­daılardyń saldarynan qazirgi kezde Almatydaǵy О́zbekstan Respýblıkasy elshiginiń aldyna barsańyz, sharýalaryn bitire almaı, áýre-sarsańǵa túsip júrgen qalyń aǵaıyndy kóresiz. Jaǵdaı osy qalpymen tura berse, aldaǵy ýaqytta О́zbekstannan keletin etnostyq kóshtiń de barynsha azaıyp, toqtaýǵa bet alary anyq. Shetel qazaqtarynyń ata­jurtqa kelýine qıyndyq týǵyzyp otyrǵan úshinshi jaǵdaı – oqý máselesi. Buryn Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndaryna qabyl­daýdyń tıptik erejesine sáıkes ulty qazaq sheteldik azamattar memlekettik tapsyrys boıynsha konkýrstyq negizde tegin bilim alýǵa quqyly edi. Soǵan oraı, sheteldegi qazaq jastary Qazaqstanǵa kelip, kez kelgen joǵary oqý ornyna konkýrstyq negizde túse alatyn. Buǵan qosa, olarǵa eki paıyzdyq mólsherde kvota bólinetin; 1500 talapkerge arnalǵan daıyndyq kýrstary da jumys isteıtin. Biraq endigi jerde bul jeńildikterdiń de bolashaǵy kúmándi bolyp tur. Iаǵnı, jaqynda bizdiń qolymyzǵa  Bilim jáne ǵylym mınıstrligi daıyndaǵan joǵary oqý oryndaryna qabyldaýdyń tıptik erejesiniń jańa jobasy tıdi. Bul jańa erejede sheteldik qazaq jastaryna arnalǵan jeńildikter múldem alynyp tastalǵan. Iаǵnı, ereje osy qalpymen bekitilse, sheteldegi qazaq jastarynyń Qazaqstanǵa kelip, oqyp, bilim alýy birjolata toqtalady. Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginiń mundaı erejeni qandaı qısynǵa súıenip jasap otyrǵany túsiniksiz. Qazirgi kezde basqa elderdi bylaı qoıǵanda, kórshi Reseıdiń ózi jer júzindegi barlyq otandastaryna oqý-bilim jóninen esigin aıqara ashyp qoıǵan. Sonyń nátıjesinde, Qazaqstanda mektep bitirgen jastardyń da birazy sol jaqqa ketip, tegin oqýǵa túsip jatyr. Biz eń bolmasa solardan nege úlgi almaımyz? Jáne bir tańǵalarlyǵy, bul jańa erejede Qazaqstanda tu­raqty turatyn, azamattyǵy joq sheteldik azamattardyń tegin oqý múmkindigi burynǵysynsha saq­talyp qalǵan. Demek, biz úshin óz aǵaıyndarymyzdan góri ózge sheteldikter áldeqaıda artyq bolǵany ma? Al sonda elimizdegi etnostyq kóshi-qon salasyndaǵy uzaq jyldardan beri júzege asyp kele jatqan jaqsy isterdiń aıaq astynan kedergige ushyrap, buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyqtarǵa kez­desýiniń sebebi nede? Bizdiń oıymyzsha, mundaı jaǵdaı eń aldymen kóshi-qonǵa qatysy bar memlekettik mekemelerdiń bul salanyń mán-jaıyn jan-jaqty zerdelep, durys túsinbeýinen týyndap otyr. Iаǵnı, sońǵy ýaqytta búkil dúnıejúzi boıynsha kóshi-qon eń kúrdeli máselelerdiń birine aınalyp, soǵan oraı, bul jónindegi ereje-tártipter barynsha qa­taıtylýda. Biraq, bul talap, negizinen, bosqyndar men zańsyz eńbek kóshi-qonyna qatysty júzege asyrylýda. Al etnostyq kóshi-qon, ıaǵnı óz qandastary men otandastaryn kóshirip áke­lýdegi shart-talaptar barlyq el­derde de burynǵydaı, barynsha jan-jaqty jeńildikter jasaý negizinde júzege asyrylýda. Buǵan Izraıl, Germanııa, Polsha sııaqty elderden bastap, Reseıdegi etnostyq kóshi-qon týraly júrgizilip jatqan jaqsy ister aıqyn dálel. Al Qazaqstan úkimeti men onyń kóshi-qonǵa qatysty mekemeleri bosqyndar men zańsyz eńbek kóshi-qonyn etnostyq kóshi-qonnan ajyrata almaıtyn syńaıly. Iаǵnı, olar úshin shetelden kelgen bosqyn da, jumys izdep júrgen gasterbaıter de, atajurtqa oralǵan oralman da – barlyǵy birdeı sııaqty. Sondaı-aq, Reseıden bastap, órkenıetti elderdiń bárinde de kóshi-qon jumystary bir ortalyqtan basqarylyp, jan-jaqty naqtylanǵan aıqyn júıemen jumys isteıdi. О́kinishke qaraı, bizde bul másele de eskerilmeıdi. Kerisinshe, bizde kóshi-qonmen naqty kim aınalysatyny belgisiz. Burynǵy jeke Kóshi-qon komıteti áldeqashan taratylǵan. Qazir ol – Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń quramyndaǵy Etnostyq jáne ishki kóshti retteý dep atalatyn shaǵyn ǵana bas­qarma. Ol basqarmanyń búkil halqymyzdyń búgini men bolashaǵy úshin asa mańyzdy etnostyq kóshi-qon máselesin tolyq sheshýge shamasy da, múmkindigi de jetpeıdi. Kóshi-qonǵa qatysy bar basqa da memlekettik mekemelerdiń bul saladaǵy jumystary oıda­ǵydaı emes. Mysaly, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańda et­nostyq kóshti shetelderde uıym­­­dastyrý Syrtqy ister mı­nıstr­­ligine júkteletini atap kór­setilgen. Biraq, mınıstrlik zańda kórsetilgen bul mindetin oıdaǵydaı oryndap otyr dep aıta almaımyz. Shetelden atajurtqa oralǵan aǵaıyndardyń kóp sharýasy, joǵaryda atap aıtqanymyzdaı, Ishki ister mınıstrliginiń kóshi-qon polısııasy basqarmalaryna baryp tireledi. Biraq, bul mınıstr­lik tarapynan da etnostyq kóshi-qonnyń erekshelikterin tereń túsi­nip, janashyrlyq tanytý kenje qalyp tur. Osyǵan oraı taǵy bir máseleni aıta ketkimiz keledi. Búgingi tańda bizdiń elimizde eń kóp sóz bolyp, jıi talqylanatyn má­­seleniń biri – etnostyq kó­shi-qon, ıaǵnı shetten kelgen aǵa­ıyn­darymyzdyń jaǵdaıy. Bul máseleni túrli qoǵamdyq uıym­dardyń belsendilerinen bastap, Parlament depýtatta­ryna deıin jıi kóterip, tolyp jatqan usynystar jasap, talqylaýlar ótkizedi. «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zań da ál­deneshe ret qaıta jasaldy. Úkimet te bul máselege únemi nazar aýdaryp keledi. Solardyń biri – jaqynda ǵana Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi ótkizgen «Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń kóshi-qon jónindegi jańa saıasaty» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústel. Biraq, osynshalyqty talqylaýlar men jıyndar etnostyq kóshi-qonnyń kóbeıýine emes, kerisinshe, azaıýyna ákelip soǵyp otyr. Nege bulaı? Álde, joǵaryda aıtqan Qazaqstan Úkimetiniń kóshi-qon jónindegi jańa saıasaty osyǵan, ıaǵnı etnostyq kóshti azaıtýǵa beıimdelgen be? Bul másele ashyq, anyq aıtylýǵa tıis. Táýelsizdikti jańa ǵana al­ǵan sonaý 1992 jyly Qazaq­stan úkimeti «Sheteldegi qazaq dıasporasynyń ókilderin Qazaqstan Respýblıkasynda bolǵan kezinde áleýmettik-eko­nomıkalyq jeńildiktermen qamtamasyz etý týraly» №791 qaýly qabyldap edi. Kólemi alaqandaı ǵana osy shaǵyn qaýly 2004 jylǵa deıin shetelden kelgen barlyq qazaqtyń turaqty turý, azamattyq alý, oqýǵa túsý sııaqty máselelerin eshqandaı áýre-sarsańǵa salmaı, birden sheshetin negizgi qujat boldy. Biraq keıin belgisiz sebeptermen ol qaýlynyń kúshi joıyldy. Aldaǵy ýaqyt­ta osy másele qaıtadan qolǵa alyn­sa deımiz. Iаǵnı, Qazaqstan Úkimeti sheteldegi qazaq dıasporasyna qoldaý kór­setý jóninde búgingi zaman talabyna saı jańa qujat daıyndap, soǵan oraı naqty is-sharalardy qolǵa alýǵa tıis. Eger bul másele sheshilse, Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy qarsańynda sheteldegi san mıllıon qandasymyzǵa jasalǵan úlken qamqorlyq, erekshe tartý bolar edi. Buǵan tolyq múmkindik bar ekendigine de naqty dálel keltireıik. Osydan eki jyldaı buryn Taraz qalasynda elimizdiń Premer-Mınıstri K. Másimov shetel qazaqtary jáne oralmandar ókilderimen arnaıy kezdesý ótkizdi. Bul kezdesýge Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy atynan biz de qatysyp, shetel qazaqtarymen baılanys jasaý jáne etnostyq kóshi-qonnyń ózekti máselelerin ortaǵa salyp edik. Premer-Mınıstr kezdesý sońynda bul máselelerdiń oń sheshim tabatynyna sendirgen bolatyn. Úkimet basshysynyń sol sózinen nátıje shyǵatyn ýaqyt keldi dep esepteımiz. Aldaǵy 2017 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń kezekti quryltaıy ótedi dep josparlanǵan. Bul basqosýǵa álemniń ár tarabyndaǵy qazaqtardyń ókilderi kelip, burynnan qalyptasqan dástúr boıynsha jıynǵa Úkimet pen Parlament músheleri qatysyp, Elbasy búkil halqymyzǵa ortaq máseleler jóninde mańyzdy baıan­dama jasaıdy. Mine, osyndaı saltanatty sátte shetel qazaq­tarynyń atajurtqa kelýiniń búkil joly men múmkindikterin tars jaýyp tastap, aǵaıyndardyń aldynda yńǵaısyzdyqqa ushyrap, jerge qarap otyrmaǵanymyz abzal. Bul máseleni de osy bastan oılastyrǵan durys. Soǵan oraı, Qazaqstan Úkimeti joǵaryda aıtylǵan máselelerdi jan-jaqty qarastyryp, etnostyq kóshi-qon jumystaryn órkenıetti elderdegideı naqty bir júıege túsirse degen usynys-tilek bil­diremiz. Sultanáli BALǴABAEV, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ALMATY